संभाजी महाराज अंत्यसंस्कार: ऐतिहासिक नोंद उपलब्ध नाही – विश्वास पाटील

पुणे : कोरेगाव भीमा चौकशी आयोगासमोर साक्ष देताना ज्येष्ठ लेखक आणि निवृत्त सनदी अधिकारी विश्वास पाटील (Vishwas Patil) यांनी एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण विधान केले आहे. “छत्रपती संभाजी महाराजांवर वढू बुद्रुक येथे अंत्यसंस्कार करण्यात आले, मात्र ते अंत्यसंस्कार नक्की कोणी केले, याबद्दलची कोणतीही समकालीन ऐतिहासिक कागदपत्रे किंवा पुरावे उपलब्ध नाहीत,” असे स्पष्ट मत विश्वास पाटील यांनी मांडले आहे. त्यांच्या या वक्तव्यामुळे वढू बुद्रुक येथील इतिहासाबाबत सुरू असलेल्या चर्चेला वेगळे वळण मिळण्याची शक्यता आहे.

नेमके काय म्हणाले विश्वास पाटील?

कोरेगाव भीमा हिंसाचार प्रकरणाची चौकशी करणाऱ्या आयोगासमोर विश्वास पाटील यांची साक्ष नोंदवण्यात आली. यावेळी ॲड. बी.जी. बनसोडे आणि ॲड. रोहन नरुला यांनी त्यांची उलटतपासणी घेतली. यावेळी विचारलेल्या प्रश्नांना उत्तरे देताना पाटील यांनी सांगितले की, त्यांनी ‘संभाजी’ ही कादंबरी लिहिताना अनेक ऐतिहासिक संदर्भांचा अभ्यास केला आहे.

या अभ्यासात आणि संशोधनात त्यांना संभाजी महाराज अंत्यसंस्कार (Sambhaji Maharaj Cremation) नक्की कोणत्या व्यक्तीने केले, याचा उल्लेख असलेली तत्कालीन कागदपत्रे, बखरी किंवा मुघल दरबारातील नोंदी आढळल्या नाहीत.

वढू बुद्रुक आणि इतिहासाचा संदर्भ

विश्वास पाटील यांनी आपल्या साक्षीत पुढे सांगितले की, छत्रपती संभाजी महाराजांची हत्या केल्यानंतर त्यांचे शरीर वढू बुद्रुक येथे नेण्यात आले होते, यावर इतिहासकारांचे एकमत आहे. मात्र, त्यानंतरचे विधी कोणी पार पाडले, याबद्दल इतिहासात स्पष्टता नाही.

पाटील यांच्या मते:

“संभाजी महाराजांच्या हत्येनंतरचा काळ हा अत्यंत दहशतीचा होता. अशा परिस्थितीत अंत्यसंस्कार कोणी केले, याची नोंद त्या काळी लिखित स्वरूपात ठेवणे कठीण असावे. त्यामुळेच संभाजी महाराज अंत्यसंस्कार आणि त्यावेळच्या घटनाक्रमाबद्दल अस्सल कागदपत्रांचा अभाव दिसून येतो.”

गोपाळ गोविंद महार आणि शिवले कुटुंबाचा दावा

सध्या वढू बुद्रुक येथे छत्रपती संभाजी महाराजांच्या समाधीस्थळाबाबत आणि अंत्यसंस्काराच्या हक्कावरून वाद आहेत. एका बाजूला गोविंद गोपाळ महार (गायकवाड) यांनी अंत्यसंस्कार केल्याचा दावा केला जातो, तर दुसरीकडे स्थानिक शिवले देशमुख कुटुंबाने हा मान आपल्या पूर्वजांचा असल्याचे म्हटले आहे.

या पार्श्वभूमीवर, विश्वास पाटील यांचे हे विधान महत्त्वाचे मानले जात आहे. त्यांनी स्पष्ट केले की, त्या काळातील कागदपत्रांमध्ये कोणाही एका व्यक्तीचे किंवा कुटुंबाचे नाव संभाजी महाराज अंत्यसंस्कार केल्याबद्दल नमूद केलेले आढळत नाही. उपलब्ध असलेली माहिती ही प्रामुख्याने नंतरच्या काळात लिहिलेल्या बखरी किंवा लोककथांवर आधारित असू शकते, परंतु समकालीन (त्याच वेळेचे) लिखित पुरावे उपलब्ध नाहीत.

विश्वास पाटील हे ऐतिहासिक कादंबरीकार म्हणून प्रसिद्ध आहेत आणि त्यांनी पानिपत, महानायक, संभाजी अशा गाजलेल्या कादंबऱ्या लिहिल्या आहेत. त्यांच्या संशोधनात्मक दाव्यामुळे आता आयोगासमोर सुरू असलेल्या सुनावणीत ऐतिहासिक पुराव्यांची सत्यता पडताळणे अधिक महत्त्वाचे ठरणार आहे.